آزمایش‌های قبل از بارداری؛ چه آزمایش‌هایی لازم است و چرا؟
تصمیم به بارداری یکی از مهم‌ترین مراحل زندگی یک زوج است و بهتر است قبل از کنار گذاشتن روش‌های پیشگیری، شرایط جسمی و پزشکی هر دو نفر بررسی شود. آزمایش‌های قبل از بارداری فقط برای پیدا کردن بیماری‌ها نیستند؛ هدف اصلی این بررسی‌ها، شناسایی عواملی است که ممکن است روی باروری، سلامت مادر یا رشد جنین تأثیر بگذارند و در صورت امکان، قبل از بارداری اصلاح یا درمان شوند.
برخلاف تصور رایج، یک نسخه ثابت از آزمایش‌های پیش از بارداری برای همه افراد وجود ندارد. سن، سابقه بیماری، داروهای مصرفی، سابقه بارداری و سقط، وضعیت واکسیناسیون، سابقه خانوادگی و حتی شرایط زندگی می‌تواند مشخص کند که کدام آزمایش‌ها برای فرد ضروری هستند. انجمن متخصصان زنان و زایمان آمریکا نیز توصیه می‌کند مراقبت پیش از بارداری شامل بررسی بیماری‌های زمینه‌ای، داروها، سابقه خانوادگی، واکسیناسیون، عفونت‌ها و وضعیت تغذیه باشد. (ACOG)
چرا انجام آزمایش قبل از بارداری اهمیت دارد؟
برخی مشکلات سلامتی ممکن است بدون علامت باشند و فرد تا مدت‌ها از وجود آن‌ها اطلاع نداشته باشد. برای مثال، کم‌خونی، اختلالات قند خون، بعضی عفونت‌ها یا مشکلات تیروئید در برخی افراد ممکن است بدون علائم واضح وجود داشته باشند.
از طرف دیگر، هفته‌های ابتدایی بارداری دوره بسیار مهمی برای شکل‌گیری اندام‌های اصلی جنین است. بنابراین اگر بیماری یا عامل خطری وجود داشته باشد، بهتر است پیش از بارداری شناسایی و مدیریت شود. هدف مراقبت پیش از بارداری نیز دقیقاً همین است: آماده کردن بدن برای بارداری و کاهش عوامل خطر قابل اصلاح. (ACOG)
مهم‌ترین آزمایش‌های قبل از بارداری
۱. آزمایش خون و بررسی کم‌خونی
یکی از بررسی‌های رایج در چکاپ پیش از بارداری، CBC یا شمارش کامل سلول‌های خون است. این آزمایش می‌تواند اطلاعاتی درباره وضعیت گلبول‌های قرمز، هموگلوبین و احتمال کم‌خونی در اختیار پزشک قرار دهد.
کمبود آهن یکی از علل شایع کم‌خونی در زنان است و بارداری نیز نیاز بدن به آهن را افزایش می‌دهد. به همین دلیل، اگر فرد سابقه کم‌خونی، قاعدگی‌های شدید، خستگی، ضعف یا رژیم غذایی خاص داشته باشد، بررسی وضعیت آهن و در صورت نیاز آزمایش‌های تکمیلی اهمیت بیشتری پیدا می‌کند.
۲. تعیین گروه خونی و Rh
تعیین گروه خونی و فاکتور Rh یکی دیگر از بررسی‌هایی است که ممکن است در ارزیابی پیش از بارداری انجام شود.
شناخت وضعیت Rh مادر اهمیت ویژه‌ای دارد. اگر مادر Rh منفی باشد، پزشک در طول مراقبت‌های بارداری وضعیت Rh و احتمال ناسازگاری خونی را بررسی می‌کند و در صورت نیاز اقدامات پیشگیرانه لازم را در نظر می‌گیرد.
۳. آزمایش قند خون
بررسی قند خون قبل از بارداری، به‌خصوص برای افرادی که اضافه‌وزن، سابقه خانوادگی دیابت، سابقه دیابت بارداری یا سایر عوامل خطر دارند، اهمیت دارد.
پزشک ممکن است بر اساس شرایط فرد، قند خون ناشتا یا HbA1c را درخواست کند. اگر دیابت پیش از بارداری وجود داشته باشد، کنترل مناسب قند خون پیش از لقاح اهمیت زیادی دارد؛ زیرا قند خون کنترل‌نشده می‌تواند خطر برخی عوارض بارداری را افزایش دهد.
به همین دلیل، اگر فرد مبتلا به دیابت است، بهتر است پیش از اقدام برای بارداری با پزشک درباره کنترل بیماری و داروهای مصرفی مشورت کند. (ACOG)
۴. بررسی تیروئید
آزمایش تیروئید قبل از بارداری در همه افراد الزاماً به شکل روتین انجام نمی‌شود، اما در شرایط خاص می‌تواند اهمیت زیادی داشته باشد.
افرادی که سابقه بیماری تیروئید، ناباروری، برخی اختلالات قاعدگی، سقط مکرر یا سایر عوامل خطر دارند، ممکن است به بررسی‌هایی مانند TSH و در صورت نیاز Free T4 نیاز داشته باشند.
اختلالات تیروئید باید در صورت وجود، پیش از بارداری به شکل مناسبی کنترل شوند. ACOG نیز تأکید می‌کند بیماری‌هایی مانند اختلالات تیروئید، دیابت و فشار خون باید در صورت وجود، پیش از بارداری به‌خوبی مدیریت شوند. (ACOG)
۵. آزمایش‌های مربوط به عفونت‌ها
یکی از بخش‌های مهم مراقبت پیش از بارداری، ارزیابی خطر عفونت‌های قابل انتقال به مادر یا جنین است.
بسته به سابقه فرد و عوامل خطر، ممکن است آزمایش‌هایی برای HIV، هپاتیت B، هپاتیت C و سیفلیس درخواست شود. بررسی عفونت‌های مقاربتی مانند کلامیدیا و سوزاک نیز بر اساس سن و شرایط فرد می‌تواند مطرح باشد. (ACOG)
تشخیص زودهنگام این عفونت‌ها مزیت مهمی دارد، زیرا در بسیاری از موارد می‌توان قبل از بارداری برای درمان یا کنترل بیماری و کاهش خطر انتقال اقدام کرد.
۶. بررسی ایمنی در برابر بیماری‌های قابل پیشگیری با واکسن
پیش از بارداری بهتر است سابقه واکسیناسیون بررسی شود. واکسن‌هایی مانند MMR، هپاتیت B، آبله‌مرغان، کزاز و دیفتری و سیاه‌سرفه بسته به شرایط فرد و سابقه واکسیناسیون بررسی می‌شوند. (ACOG)
برای برخی واکسن‌ها، مانند MMR و واکسن آبله‌مرغان، زمان دریافت واکسن نسبت به بارداری اهمیت دارد؛ بنابراین اگر قصد بارداری دارید، بهتر است وضعیت واکسیناسیون را قبل از اقدام با پزشک بررسی کنید.
۷. آزمایش ادرار
آزمایش ادرار در صورت وجود علائم، سابقه عفونت‌های ادراری مکرر یا برخی شرایط پزشکی ممکن است درخواست شود.
وجود علائمی مانند سوزش ادرار، تکرر ادرار، درد پهلو یا سابقه عفونت‌های مکرر را نباید نادیده گرفت. پزشک بر اساس شرح حال تصمیم می‌گیرد که آیا آزمایش ساده ادرار یا کشت ادرار لازم است یا خیر.
۸. آزمایش‌های ژنتیکی قبل از بارداری
غربالگری ژنتیکی قبل از بارداری برای بعضی زوج‌ها اهمیت بیشتری دارد. اگر در خانواده یکی از زوجین بیماری ژنتیکی، نقص مادرزادی، بیماری‌های ارثی یا سابقه تولد فرزند مبتلا وجود داشته باشد، مشاوره ژنتیک می‌تواند اطلاعات ارزشمندی در اختیار زوجین قرار دهد.
ازدواج فامیلی نیز یکی از مواردی است که می‌تواند نیاز به بررسی دقیق‌تر ژنتیکی را مطرح کند.
هدف آزمایش ژنتیک این نیست که صرفاً نگرانی ایجاد کند. در واقع، شناسایی ناقل بودن برخی بیماری‌ها پیش از بارداری به زوجین اجازه می‌دهد درباره گزینه‌های موجود با آگاهی بیشتری تصمیم بگیرند. ACOG توصیه می‌کند سابقه پزشکی و خانوادگی هر دو زوج در مراقبت پیش از بارداری بررسی شود. (ACOG)
آیا قبل از بارداری آزمایش ویتامین‌ها لازم است؟
در برخی افراد، بررسی وضعیت تغذیه‌ای می‌تواند مفید باشد. برای مثال، در صورت وجود علائم یا عوامل خطر ممکن است پزشک بررسی ویتامین D، ویتامین B12، فریتین یا آهن را توصیه کند.
اما انجام همه این آزمایش‌ها برای تمام زنان ضروری نیست. سابقه پزشکی، نوع رژیم غذایی، بیماری‌های گوارشی، جراحی‌های کاهش وزن و سایر عوامل می‌توانند در تصمیم پزشک نقش داشته باشند.
در کنار آزمایش‌ها، اسیدفولیک اهمیت ویژه‌ای دارد. CDC توصیه می‌کند زنانی که امکان بارداری دارند روزانه ۴۰۰ میکروگرم اسیدفولیک دریافت کنند. دریافت مقدار کافی اسیدفولیک از حداقل یک ماه پیش از بارداری می‌تواند به کاهش خطر نقص‌های لوله عصبی جنین کمک کند. (CDC)
البته مقدار اسیدفولیک در شرایط خاص ممکن است متفاوت باشد و مصرف دوزهای بالا باید با نظر پزشک انجام شود.
آیا سونوگرافی قبل از بارداری ضروری است؟
سونوگرافی رحم و تخمدان‌ها برای تمام زنانی که قصد بارداری دارند الزاماً یک آزمایش روتین محسوب نمی‌شود.
با این حال، اگر فرد قاعدگی نامنظم، درد لگنی، خونریزی غیرطبیعی، سابقه کیست تخمدان، فیبروم، اندومتریوز، سقط مکرر یا مشکلات باروری داشته باشد، پزشک ممکن است سونوگرافی را برای بررسی دقیق‌تر تجویز کند.
در واقع، انجام آزمایش یا تصویربرداری باید هدفمند باشد و بر اساس شرایط هر فرد انتخاب شود.
آیا مرد هم باید قبل از بارداری آزمایش بدهد؟
بله. آماده شدن برای بارداری فقط مربوط به سلامت زن نیست. وضعیت سلامت مرد نیز می‌تواند روی باروری و احتمال بارداری تأثیر داشته باشد.
اگر زوجین برای مدتی برای بارداری تلاش کرده‌اند اما بارداری اتفاق نیفتاده، یا سابقه مشکلات باروری وجود دارد، ممکن است آزمایش مایع منی یا اسپرموگرام برای مرد درخواست شود.
همچنین در صورت وجود سابقه خانوادگی بیماری‌های ارثی، مشاوره و بررسی ژنتیکی ممکن است برای هر دو نفر مطرح شود.
چه کسانی باید آزمایش‌های بیشتری انجام دهند؟
برنامه آزمایش‌های قبل از بارداری در افرادی که شرایط خاص دارند، معمولاً اختصاصی‌تر است. برای مثال:
- سابقه سقط مکرر
- ناباروری یا تأخیر در بارداری
- بیماری تیروئید
- دیابت یا فشار خون
- کم‌خونی یا کمبودهای تغذیه‌ای
- قاعدگی‌های بسیار نامنظم
- سابقه بارداری پرخطر
- سابقه تولد نوزاد با نقص مادرزادی
- وجود بیماری ژنتیکی در خانواده
- ازدواج فامیلی
- مصرف داروهای دائمی
- سابقه بیماری‌های مقاربتی
- سابقه جراحی رحم یا تخمدان
در چنین شرایطی، پزشک ممکن است علاوه بر آزمایش‌های معمول، بررسی‌های تخصصی‌تری را نیز در نظر بگیرد.
چه زمانی برای آزمایش‌های قبل از بارداری اقدام کنیم؟
بهتر است بررسی‌های پیش از بارداری را به زمانی که تست بارداری مثبت شده موکول نکنید. مراجعه پیش از اقدام به پزشک فرصت مناسبی برای بررسی بیماری‌های زمینه‌ای، داروهای مصرفی، واکسن‌ها، وضعیت تغذیه و عوامل خطر ایجاد می‌کند. (CDC)
در واقع، آزمایش‌های قبل از بارداری بخشی از یک برنامه جامع آمادگی برای بارداری هستند، نه یک چکاپ ساده آزمایشگاهی.
اگر قصد بارداری دارید و می‌خواهید آزمایش‌های لازم بر اساس سن، سابقه پزشکی و شرایط بدنی شما انتخاب شوند، می‌توانید برای آشنایی با خدمات دکتر نگار غلامعلی پور، متخصص زنان اطلاعات بیشتری کسب کنید.
برای هماهنگی و دریافت اطلاعات مربوط به مراجعه نیز می‌توانید از صفحه تماس با دکتر نگار غلامعلی پور استفاده کنید.
در نهایت، بهتر است از انجام خودسرانه مجموعه‌ای از آزمایش‌ها خودداری کنید. پزشک با توجه به شرایط فردی شما مشخص می‌کند کدام آزمایش‌ها واقعاً ضروری هستند و نتیجه هر آزمایش را در کنار علائم، سابقه پزشکی و معاینه تفسیر می‌کند.